Czym jest „doktryna ultra vires”?
Łacińskie określenie ultra vires oznacza „poza uprawnieniami” lub „ponad siły”. W języku prawniczym opisuje ono sytuację, w której ktoś (osoba fizyczna lub prawna, organ publiczny) działa, wykraczając poza swoje kompetencje. Termin ten jest stosowany zarówno w odniesieniu do prawa publicznego, jak i prywatnego. W kontekście prawa spółek zazwyczaj odnosi się do ograniczeń zdolności czynności prawnych osoby prawnej. Doktryna ultra vires (wypracowana w tradycji common law) zakłada ograniczenie zdolności spółki do czynności prawnych sprzecznych z jej celem i uznanie czynności wykraczających poza ten cel za nieważne. Przypomina to pojęcia obecne w systemach kontynentalnych, takie jak istniejąca niegdyś w prawie polskim „specjalna zdolność prawna” czy francuska la spécialité statutaire.
Dla praktyki kluczowe znaczenie ma ustalenie, czy w danym porządku prawnym doktryna ultra vires ma zastosowanie do danego rodzaju osoby prawnej, gdyż zarówno członkowie jej organów, jak i osoby trzecie powinny wiedzieć, czy zakres dopuszczalnych dla danego podmiotu czynności prawnych jest ograniczony tylko normami powszechnie obowiązującymi, czy też musi być ustalany osobno dla każdego takiego podmiotu. Sama nieobecność nazwy „doktryna ultra vires” w danym porządku prawnym tego nie rozstrzyga, ponieważ taka lub podobna koncepcja może być określona także inną nazwą.
W przypadku fundacji prywatnych kwestia ta jest szczególnie interesująca z dwóch powodów. Po pierwsze, szczegółowy cel fundacji jest określany przez fundatora i pozostaje „drogowskazem” dla członków jej organów. Jeżeli cel ten ogranicza zakres zdolności fundacji do czynności prawnych, niektóre z tych czynności (np. świadczenia na rzecz beneficjentów, sprzedaż określonych składników majątku czy utworzenie pod-fundacji) mogą okazać się nieważne z innego powodu niż sprzeczność z prawem lub zasadami współżycia społecznego – również z powodu naruszenia lub obejścia celu fundacji określonego przez fundatora. W związku z tym ważność takiej samej czynności prawnej dokonanej przez dwie różne fundacje prywatne (tj. dwa podmioty utworzone w tej samej formie prawnej) może zależeć od szczegółowego celu każdej z tych fundacji. Po drugie, w porządkach prawnych Europy Środkowej dają się zaobserwować różnorodne podejścia do tej kwestii. Trzy przykładowe spośród nich zostaną pokrótce przedstawione poniżej.
Szwajcarska wersja doktryny ultra vires
W Szwajcarii koncepcję, którą można określić mianem doktryny ultra vires, stosuje się do spółek, stowarzyszeń i fundacji. Przedstawiciele reprezentujący któryś z tych podmiotów mogą dokonywać w jego imieniu wszelkich czynności prawnych, które „mogą wieść do realizacji” jego celu. Szwajcarskie orzecznictwo i doktryna interpretują słowa „wieść do realizacji” w szerokim znaczeniu, uznając praktycznie każdy (nawet pośredni) związek między czynnością prawną a celem za wystarczające uzasadnienie dla uznania jej za ważną. W praktyce tylko czynność sprzeczna z celem fundacji jest uznawana za nieważną na podstawie tej zasady. Jako przykład czynności prawnej sprzecznej z celem fundacji prywatnej literatura podaje sytuację, w której dokonuje się darmego świadczenia na rzecz osób niebędących beneficjentami (określenie beneficjentów traktowane jest jako element szeroko rozumianego celu fundacji prywatnej).
Jeżeli czynność prawna zostanie dokonana w sposób sprzeczny z celem fundacji, czynność ta jest nieważna jako sprzeczny z prawem (a konkretnie sprzeczna z przepisem wymagającym, aby działania przedstawicieli osoby prawnej „wiodły do realizacji” jej celu). Przepisy o falsus procurator nie znajdują zastosowania. Nie ma zatem możliwości następczego potwierdzenia czynności prawnej, nawet umów.
Elementy doktryny ultra vires w Liechtensteinie
W prawoe liechtensteińskim do fundacji mają zastosowanie jedynie wybrane elementy doktryny ultra vires. Przede wszystkim nie funkcjonuje ona jako rozwiązanie domyślne – nie istnieje domniemana zasada wadliwości czynności prawnych wykraczających poza cel fundacji. Natomiast fundator ma możliwość wprowadzenia postanowienia o takiej treści do statutu. Prawo gwarantuje skuteczność tego postanowienia wobec osób trzecich wyłącznie wtedy, gdy zostało ono zastrzeżone wprost.
Jednak wadliwość, którą można w ten sposób zastrzec, jest ograniczona, i to na kilka sposobów. Może się na nią powołać wyłącznie na korzyść fundacji, a nie na korzyść drugiej strony (zobowiązania fundacji wobec osób trzecich mogą być wadliwe, ale zobowiązania osób trzecich wobec fundacji pozostają skuteczne, nawet jeśli w jakiś sposób byłyby niezgodne z celem fundacji). Wadliwość ta nie jest ponadto tradycyjną, absolutną nieważnością, o której mowa np. w art. 58 polskiego Kodeksu cywilnego. Ma ona charakter względny: może dotyczyć wyłącznie zainteresowanej strony (brak skutku erga omnes) i tylko wtedy, gdy strona ta wiedziała lub powinna była wiedzieć, że czynność prawna dokonana w imieniu fundacji wykraczała poza uprawnienia do reprezentowania fundacji.
Nieco podobna “kadłubowa” wersja doktryny ultra vires występuje też w niemieckim prawie fundacyjnym (chociaż tam może ona działać w obie strony: również na korzyść drugiej strony, a nie tylko fundacji). Niemieckie orzecznictwo wprost odcina się jednak od nazywania tego zjawiska doktryną ultra vires.
Brak doktryny ultra vires w prawie polskim
W przeciwieństwie do przytoczonych powyżej przykładów, polskie prawo fundacji rodzinnych (jak w Polsce nazywano fundację prywatną) w ogóle nie przyjęło doktryny ultra vires, podobnie zresztą jak polskie prawo spółek. Jeżeli w imieniu fundacji rodzinnej zostanie dokonana czynność prawna niezgodna z celem takiej fundacji, nie istnieje ani ogólna, domyślna norma, która skutkowałaby nieważnością takiej czynności, ani możliwość, aby konkretny fundator zastrzegł taką regułę w statucie ze skutkiem wobec osób trzecich. Zdolność fundacji rodzinnej do podejmowania czynności prawnych ma charakter ogólny i nie jest ograniczona celem osoby prawnej; podobnie ogólny charakter mają uprawnienia członków zarządu fundacji rodzinnej do jej reprezentowania.
Ponieważ szczegółowy cel fundacji rodzinnej stanowi element jej statutu (art. 26 ust. 2 pkt 3 Ustawy o fundacji rodzinnej), czynność prawna sprzeczna z tym celem jest zarazem sprzeczna ze statutem. Nie powoduje to jednak nieważności. Uchwały organów fundacji rodzinnej, które są sprzeczne ze statutem, mogą wprawdzie zostać uchylone przez sąd, jeżeli wystąpi o to fundator, beneficjent lub członek organu (art. 82 ust. 1 tej samej ustawy), jednak nawet w takim przypadku tylko wewnętrzna uchwała danego organu utraci swoją skuteczność. Jeżeli taka uchwała stanowiła podstawę zewnętrznej czynności prawnej, ta ostatnia pozostaje ważna i wiążąca dla jej stron, o ile nie zostanie uznana za nieważną z innych powodów. W polskim prawie fundacyjnym nie funkcjonuje zatem, choćby cząstkowo, zasada ultra vires.
Podobne podejście (tj. brak doktryny ultra vires) można znaleźć w przepisach dotyczących fundacji prywatnych w innych krajach europejskich. Istotnym przykładem jest Austria – tamtejsza ustawa o fundacjach prywatnych (Privatstiftungsgesetz) również nie ogranicza zdolności podmiotu do czynności wykraczających poza jego cel.
Wpływ prawodawstwa europejskiego
Warto wspomnieć o wpływie prawa unijnego na omawianą tu kwestię. Dyrektywa (UE) 2017/1132 (a wcześniej jej poprzedniczki: dyrektywy 68/151/EWG i 2009/101/WE) wymaga, by spółki objęte jej zakresem były związane działaniami swoich organów, nawet jeśli działania te nie wchodzą w zakres przedmiotu działalności spółki. Wymóg ten zasadniczo wyklucza stosowanie doktryny ultra vires (z wyjątkiem niektórych jej elementów).
Przepisy dyrektywy nie mają zastosowania do innych osób prawnych. Jednak wiele krajów reguluje tę kwestię zbiorczo dla wszystkich spółek lub wszystkich osób prawnych. W związku z tym dyrektywa może pośrednio wpływać na obszary wykraczające poza jej zakres. Na przykład w Liechtensteinie (który nie jest członkiem UE, ale należy do Europejskiego Obszaru Gospodarczego) przepisy krajowe dotyczące ultra vires opierały się pierwotnie na regulacji szwajcarskiej, ale zostały zmienione (w sposób opisany wcześniej) w celu dostosowania do standardów prawa europejskiego. Zmiana ta dotyczyła wszystkich rodzajów osób prawnych uregulowanych w liechtensteińskiej ustawie o osobach i spółkach (Personen- und Gesellschaftsrecht), a zatem także fundacji.
Wnioski
Analiza zaledwie kilku europejskich regulacji dotyczących fundacji prywatnych wykazała znaczną różnorodność w zakresie, w jakim cel takiej fundacji ogranicza jej zdolność do czynności prawnych: od stosunkowo szerokiego przyjęcia doktryny ultra vires w prawie szwajcarskim po całkowite odrzucenie tej koncepcji w Polsce.
Z punktu widzenia długoterminowego planowania spadkowego fundacja prywatna powinna dysponować instrumentami służącymi ochronie jej celu, zwłaszcza po śmierci fundatora, ponieważ od tego momentu realizowanie celu stanowi główny dostępny sposób realizacji woli fundatora. Włączenie mechanizmu ochronnego wzorowanego na doktrynie ultra vires może temu adekwatnie służyć. Z drugiej strony osoby trzecie wymagają ochrony, a zatem nieważność niektórych czynności prawnych, np. z powodu ich niezgodności z celem fundacji, nie może być dla nich nieprzewidywalna. W przypadku fundacji prywatnych cel ten jest często poufny, a przez to niejawny, co zwiększa zapotrzebowanie na ochronę interesu osób trzecich.
Dla zbalansowania tych sprzecznych wartości atrakcyjne wydaje się przyjęcie rozwiązania pośredniego. Takie rozwiązanie przyjęto w prawie Liechtensteinu spełnia ten cel, ponieważ obecna tam szczątkowo doktryna ultra vires nie ma negatywnego wpływu na interesy takiej osoby trzeciej, która nie wiedziała (i nie musiała wiedzieć) o ograniczeniu wynikającym z celu fundacji w odniesieniu do konkretnej transakcji. Jednak także całkowite odrzucenie mechanizmu ultra vires, a więc podejście zastosowane w Austrii i Polsce, ma swoje zalety, ponieważ zasady dotyczące zdolności fundacji prywatnej do czynności prawnych wykraczających poza jej cel są tam jasne (brak wadliwości), dzięki czemu osoby trzecie mogą przewidzieć skutki wchodzenia w stosunki prawne z fundacją prywatną.
Krzysztof Grzegorczyk
Tekst stanowi popularnonaukowe omówienie wyników badań prowadzonych w ramach projektu „Niewidzialna ręka spadkodawcy. Fundacja prywatna jako narzędzie wielopokoleniowego decydowania o losach majątku po śmierci” (Narodowe Centrum Nauki, grant nr 2021/41/B/HS5/00857).
