Wprowadzenie
Fundację rodzinna wprowadzono do polskiego systemu prawnego w 2023 r. Nawiązuje ona wprawdzie do modelu fundacji prywatnej znanej w różnych systemach prawnych (np. w Austrii czy Liechtensteinie). Bliższa analiza ujawnia jednak cechy, które odróżniają polską fundację rodzinną od porównywalnych instytucji prawnych w innych systemach. Niektóre z tych cech są rzadko spotykane, a być może nawet niespotykane, w innych jurysdykcjach. Mogą one zatem być szczególnie interesujące nie tylko dla zagranicznych prawników analizujących polską fundację rodzinną, lecz także dla prawników polskich, którzy nie zawsze dostrzegają, jak z jak nietypowymi z perspektywy prawnoporównawczej rozwiązaniami mają do czynienia.
1. Odrębny Rejestr Fundacji Rodzinnych
Polska fundacja rodzinna uzyskuje osobowość prawną z chwilą wpisu do Rejestru Fundacji Rodzinnych. W przeciwieństwie do spółek kapitałowych i osobowych, zwykłych fundacji (celu publicznego) oraz stowarzyszeń, które są rejestrowane w Krajowym Rejestrze Sądowym (KRS), fundacje rodzinne podlegają odrębnemu reżimowi.
Jeszcze bardziej nietypowe jest to, że Rejestr Fundacji Rodzinnych jest jeden, scentralizowany i prowadzony przez jeden wyspecjalizowany sąd – Sąd Okręgowy w Piotrkowie Trybunalskim. Rozwiązanie to może sprzyjać ujednoliceniu praktyki orzeczniczej. Sprawy rejestrowe są też dzięki niemu rozpoznawane przez sędziów cywilistów, którzy mają doświadczenie w sprawach z zakresu prawa spadkowego. Jego zasadniczą wadą jest jednak niska efektywność: duża liczba wniosków sprawiła, że postępowania rejestrowe trwają nawet rok. Ponieważ wpis ma charakter konstytutywny dla powstania fundacji rodzinnej jako właściwej osoby prawnej, opóźnienia te mogą bezpośrednio wpływać na efektywne wykorzystywanie fundacji.
2. Ustawowo ograniczony zakres działalności gospodarczej
Polska fundacja rodzinna nie jest ogólną formą prowadzenia działalności gospodarczej. Może ona prowadzić działalność we własnym imieniu wyłącznie w zakresie wyraźnie określonym przez ustawę, obejmującym m.in. obrót mieniem, najem i dzierżawę oraz działalność rolniczą. Prowadzenie działalności wykraczającej poza ten katalog podlega podwyższonemu (sankcyjnemu) podatkowi dochodowemu.
Ograniczenie to dotyczy jednak działalności gospodarczej prowadzonej przez fundację w imieniu własnym (bezpośrednio). Nie wpływa ono na dopuszczalność prowadzenia działalności pośrednio – za pośrednictwem spółek, których fundacja jest udziałowcem. W praktyce fundatorzy często wnoszą do fundacji rodzinnej udziały lub akcje spółek kapitałowych. Fundacja staje się wówczas ich wspólnikiem lub akcjonariuszem, podczas gdy działalność gospodarcza pozostaje prowadzona przez same spółki.
Fundacja pełni zatem często funkcję „portfela na udziały” i instrumentu zarządzania majątkiem, umożliwiając oddzielenie rodzinnego majątku od bieżącej działalności gospodarczej, bez pozbawiania fundacji możliwości sprawowania pośredniej kontroli nad przedsiębiorstwami.
3. Odpowiedzialność fundacji za istniejące wcześniej zobowiązania fundatora
Pomimo odrębnej osobowości prawnej fundacja rodzinna może bezpośrednio ponosić odpowiedzialność za określone zobowiązania fundatora. Stanowi to istotny wyłom w odrębności osobowości prawnej fundacji i zasadzie oddzielenia jej majątku od majątku fundatora. Zapobiega to jednak wykorzystywaniu fundacji przez fundatora w celu ucieczki przed wierzycielami.
Fundacja odpowiada za zobowiązania fundatora istniejące w chwili jej ustanowienia, a także za wszystkie jego zobowiązania alimentacyjne, w tym powstałe już po ustanowieniu fundacji.
Ta druga reguła jest szczególnie nietypowa: odpowiedzialność fundacji za zobowiązania alimentacyjne nie ogranicza się do zobowiązań istniejących w chwili ustanowienia fundacji. Funkcja takiej regulacji jest jasna – ochrona majątku za pomocą fundacji rodzinnej nie może odbywać się z kosztem wierzycieli fundatora, a szczególności wierzycieli alimentacyjnych, którzy zasługują na specjalną ochronę.
4. Choć beneficjentem może być każdy, to ustawodawstwo preferuje rodzinę fundatora
Wbrew nazwie, polska fundacja rodzinna nie ogranicza zakresu jej wykorzystania do członków rodziny fundatora. Co do zasady beneficjentem może być każda osoba fizyczna, co zbliża tę instytucję do „germańskiej” fundacji prywatnej niż do ściśle rozumianej fundacji rodzinnej. Trzy czynniki obrazują jednak, że ustawodawstwo wspiera wykorzystywanie tego instrumentu przede wszystkim z pożytkiem dla rodziny fundatora i ochrony majątku rodzinnego.
Po pierwsze, świadczenia otrzymywane przez najbliższych członków rodziny fundatora – w szczególności małżonka, zstępnych i rodzeństwo – korzystają z preferencyjnego traktowania podatkowego.
Po drugie, fundatorem może być wyłącznie osoba fizyczna, a beneficjentami są co do zasady również osoby fizyczne, z wąskim wyjątkiem dotyczącym niektórych organizacji pozarządowych. Osoby prawne nie mogą więc co do zasady być fundatorami i beneficjentami, a co więcej wykluczone jest powoływanie osób prawnych do organów fundacji.
Po trzecie, rodzina jest „ostatecznym” („rezydualnym”) beneficjentem nabywającym mienie fundacji w razie jej rozwiązania. Jeżeli fundacja zostanie rozwiązana w sytuacji, gdy nie będzie już fundatora ani beneficjentów, jej pozostały majątek może przypaść spadkobiercom fundatora lub ich spadkobiercom, a nie Skarbowi Państwa.
Polską fundację rodzinną można więc uznać za hybrydę łączącą cechy fundacji prywatnej i rodzinnej: jej beneficjentami mogą być osoby spoza rodziny, jednak regulacje podatkowe, struktura podmiotowa oraz zasady dotyczące przeznaczenia majątku po likwidacji zdecydowanie sprzyjają zachowaniu majątku w rodzinie.
5. Beneficjenci nie są jedynie biernymi odbiorcami świadczeń
W przeciwieństwie do modeli fundacji, w których beneficjenci jedynie otrzymują świadczenia, polska regulacja przyznaje im istotną rolę w zarządzaniu fundacją. Zgromadzenie Beneficjentów jest ustawowym organem fundacji, w którego skład wchodzą beneficjenci wskazani przez fundatora.
Do ustawowych kompetencji tego organu należy m.in. powoływanie członków zarządu, zatwierdzanie sprawozdania finansowego, udzielanie absolutorium członkom organów fundacji oraz – jeżeli przewiduje to statut – zmiana statutu. Zgromadzenie może zatem wywierać istotny wpływ na funkcjonowanie fundacji.
Jednocześnie fundator ma znaczną swobodę w określaniu kompetencji w statucie. W praktyce istotne uprawnienia mogą być zastrzeżone dla fundatora za jego życia, a następnie przechodzić na Zgromadzenie Beneficjentów, które po śmierci fundatora staje się najwyższą władzą decyzyjną w fundacji. Taki model umożliwia przejście od zarządzania skupionego w ręku fundatora do zarządzania sprawowanego przez beneficjentów.
Dr Kacper Górniak
