Wprowadzenie
Fundacje prywatne służą ochronie majątku rodzinnego i zarządzaniu jego sukcesją. Czy mogą one zarazem być formą prowadzenia działalności gospodarczej? Odpowiedź na to pytanie różni się w poszczególnych europejskich porządkach prawnych. Podczas gdy niektóre systemy prawne akceptują bezpośrednie prowadzenie działalności gospodarczej przez fundacje, inne ograniczają zakres ich działalności do zachowania majątku i zarządzania nim.
Niemcy, Szwajcaria i Liechtenstein: możliwość prowadzenia działalności gospodarczej (z ograniczeniami)
Prawo niemieckie przyjmuje stosunkowo liberalne podejście. Fundacja może realizować każdy zgodny z prawem cel, a ustawodawstwo nie przewiduje generalnego zakazu prowadzenia działalności gospodarczej. Prawo niemieckie dopuszcza zatem zarówno fundacje nabywające udziały lub akcje w spółkach, a przez to prowadzące działalność gospodarczą w sposób pośredni, jak i fundacje prowadzące działalność gospodarczą bezpośrednio.
Istnieje jednak istotne ograniczenie. Działalność gospodarcza nie może stać się podstawowym celem fundacji. Fundacja nie może zostać ustanowiona wyłącznie w celu gromadzenia majątku dla siebie. Musi realizować cel zewnętrzny, co typowo oznacza realizację świadczeń na rzecz beneficjentów lub działalność w interesie publicznym. Działalność gospodarcza może zatem służyć realizacji tego celu, ale nie może go zastąpić. W praktyce prawo niemieckie pozwala fundacjom łączyć cele prywatne lub publiczne z działalnością gospodarczą jako działalnością uboczną.
Prawo szwajcarskie przyjmuje podobnie liberalne podejście. Dopuszczalne są zarówno fundacje prowadzące działalność gospodarczą bezpośrednio, jak i fundacje dysponujące udziałami lub akcjami, a przez to prowadzące działalność gospodarczą pośrednio. Chociaż dopuszczalność bezpośredniego prowadzenia działalności gospodarczej pozostaje przedmiotem pewnych kontrowersji, Szwajcarski Federalny Sąd Najwyższy odrzucił stanowisko, które ograniczało działalność fundacji do celów niezwiązanych z prowadzeniem działalności gospodarczej. Kluczowe znaczenie zachowuje natomiast zakaz tworzenia fundacji autotelicznych, to znaczy takich, które istnieją same dla siebie: fundacja musi ostatecznie służyć celowi zewnętrznemu, a nie jedynie prowadzić działalność gospodarczą dla własnej korzyści.
Liechtenstein przyjmuje nieco odmienne rozwiązanie. Fundacja może bez ograniczeń nabywać udziały lub akcje w spółkach, podczas gdy bezpośrednie prowadzenie działalności gospodarczej podlega pewnym ograniczeniom. Zaangażowanie fundacji bezpośrednio w działalność gospodarczą jest dopuszczalne zwłaszcza wtedy, gdy służy realizacji celu użyteczności publicznej albo jest niezbędne do prawidłowego inwestowania i zarządzania majątkiem fundacji.
Austria i Polska: prymat ochrony majątku i sukcesji nad prowadzeniem działalności gospodarczej
Austria i Polska przyjęły znacznie bardziej restrykcyjne podejście. Zarówno austriacka fundacja prywatna, jak i polska fundacja rodzinna, co do zasady nie powinny prowadzić działalności gospodarczej.
Nie oznacza to jednak całkowitego zakazu. Oba systemy prawne przewidują istotne wyjątki. W Austrii fundacja prywatna może prowadzić działalność gospodarczą o charakterze ubocznym. Co najważniejsze, może również nabywać i wykonywać udziały lub akcje w spółkach, co nie jest uznawane za prowadzenie działalności gospodarczej. Fundacja holdingowa jest jedną z najważniejszych praktycznie postacią austriackiej fundacji prywatnej: fundacja sama nie prowadzi działalności gospodarczej, ale może być głównym udziałowcem spółki, która ją prowadzi.
Podobne rozwiązanie przyjęto w Polsce. Ustawa o fundacji rodzinnej przewiduje zamkniętą listę dozwolonych rodzajów działalności gospodarczej. Obejmuje on m.in. zbywanie mienia w określonych przypadkach, najem oraz dzierżawę, a także uczestnictwo w spółkach handlowych i innych podmiotach. Pozwala to fundacji rodzinnej nabywać udziały lub akcje i zarządzać dzięki temu strukturą holdingową. Uniemożliwia to jej jednak konkurowanie z typowymi podmiotami prowadzącymi działalność gospodarczą.
Dwa modele fundacji prywatnej
Analiza pokazuje, że należy wyraźnie odróżniać od siebie bezpośrednie prowadzenie działalności gospodarczej od dysponowania udziałami w spółce prowadzącej działalność gospodarczą. Fundacja może być objęta zakazem prowadzenia działalności gospodarczej, a zarazem nabywać i wykonywać prawa udziałowe w spółce prowadzącej działalność gospodarczą. Pośrednie prowadzenie działalności gospodarczej – za pośrednictwem innych podmiotów – jest co do zasady dopuszczalne.
Przeprowadzona analiza pozwala wyróżnić dwa modele. Niemcy, Szwajcaria i, w nieco mniejszym stopniu, Liechtenstein są stosunkowo otwarte na możliwość bezpośredniego prowadzenia działalności gospodarczej przez fundację. Austria i Polska stawiają wyraźną granicę między fundacją a prowadzeniem działalności. Takie podejście tych ustawodawstw jest wyrazem założenia, że fundacja prywatna powinna przede wszystkim zachować powierzony jej majątek, a nie aktywnie go pomnażać. Zakaz prowadzenia działalności gospodarczej ogranicza możliwość podejmowania przez fundację bardziej ryzykownych decyzji gospodarczych. Jego wprowadzenie wskazuje zatem na postrzeganie fundacji jako podmiotu o zasadniczo pasywnej funkcji, którego rolą jest ochrona zgromadzonego majątku, a nie jego aktywne pomnażanie. Z perspektywy podstawowych funkcji fundacji, jako podmiotu zorientowane na zachowanie majątku i jego sukcesję takie rozwiązanie zdaje się zapewniać większe bezpieczeństwo.
Dr Kacper Górniak
